فیروزه

 
 

نام آن جرم، اندیشه بود

پیامدهای اجتماعی و سیاسی انقلاب روسیه بر نوشته‌های نویسندگان جهان تأثیری عمیق گذاشت. از پرآوازه‌ترین این نویسندگان جورج اورول است. او در رمان «قلعه‌ی حیوانات» روند انقلاب کمونیستی که به دیکتاتوری پرولتاریا می‌انجامد را در قالب داستان بیان می‌کند. داستان قلعه‌ی حیوانات نه‌تنها داستان بلکه مستندی از پیامدهای انقلاب کمونیستی به‌ویژه در روسیه است.

رمان قلعه‌ی حیوانات مسیر انقلاب‌های قرن بیستم را از آغاز تا استقرار بیان می‌کند و رمان «۱۹۸۴» شرایط استحکام آن نوع انقلاب‌ها و پیامدهای بعدی را که گسترش توتالیتاریسم است، نشان می‌دهد.

اورول به‌عنوان نویسنده‌ای متعهد رمان ۱۹۸۴ را که نمایانگر اعتراض و مخالفت او با دیکتاتوری و توتالیتاریسم بود نوشت. او ضد یوتوپیایش را که این‌بار برخلاف یوتوپیای سنتی بر نفرت همه‌گیر، سوءظن و ترس و وحشت استوار است به استناد از حکومت توتالیتر در دوران لنین و استالین نوشت.

توتالیتاریسم

اصطلاح توتالیتر توسط جیووانی جنتیله، فیلسوف ایتالیایی ابداع گردید و مورد توجه موسولینی دیکتاتور رژیم فاشیستی ایتالیا واقع گردید و توسط او برای توصیف رژیم خودش به کار برده شد. از آن پس این اصطلاح معنی تحقیرآمیزی یافت و برای مشخص کردن رژیم‌های فاشیستی آلمان و ایتالیا طی جنگ جهانی دوم به کار برده شد و بعدها در مورد رژیم‌های کمونیستی پیشین در اروپای شرقی، چین و حتی در ارتباط با دولت‌های سنتی نیز به کار رفت. توتالیتاریسم دنباله‌ی سنت مطلق‌گرایی است که با کوشش برای کنترل هر چیزی در جامعه، مطلق‌گرایی را به حداکثر می‌رساند. اما تفاوت اساسی توتالیتاریسم با شکل‌های استبدادی دیگر مانند جباریت، مطلق‌گرایی و دیکتاتوری در این است که آن‌ها اطاعت می‌طلبند، اما نمی‌کوشند فراگیر باشند و جامعه را در تمامیت آن از نو شکل بدهند. اما توتالیتاریسم نه‌تنها اطاعت، بلکه اعتقاد را می‌طلبد.(۱)

پیشینه‌ی توتالیتاریسم

توتالیتاریسم زاییده‌ی دیکتاتوری در دوران معاصر است. دیکتاتوری در شهر دولت‌های یونان باستان و در روم وجود داشت. در یونان اقتدار مطلق و نامحدودی به یک فرد داده می‌شد تا دولت را از بحران نجات دهد.

در سده‌ی بیستم به‌ویژه پس از جنگ جهانی اول دیکتاتوری گسترش بسیاری یافت. در ترکیه کمال آتاتورک، در ایران رضاشاه، در اسپانیا و چند کشور اروپای شرقی دیکتاتوری‌های دولتی پدید آمدند و در روسیه نیز دیکتاتوری پرولتاریا در ۱۹۱۷ برقرار شد.

در سده‌ی بیستم سه نوع دیکتاتوری شیوع یافت:

۱- دیکتاتوری فاشیستی آلمان، ایتالیا، اسپانیا و پرتغال

۲- دیکتاتوری نظامی در برخی کشورهای آسیایی، آفریقا و امریکای شمالی

۳- دیکتاتوری حزبی در اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و جمهوری خلق چین

از عمده‌ترین دیکتاتوری‌های جدید برقراری حکومت توتالیتر است. در توتالیتاریسم مانند دیکتاتوری یونان باستان میان دولت و جامعه تفاوتی شناخته نمی‌شود. همه چیز در داخل دولت است و هیچ چیز فراتر از آن نیست.(۲)

نظریه‌پردازان توتالیتاریسم

هانا آرنت

یکی از نظریه‌پردازان در حوزه‌ی نقد توتالیتاریسم است. مهم‌ترین اثر او با نام «عنصرها و خاستگاه‌های حاکمیت تام‌گرا» ماهیت چنین حکومت‌هایی را بررسی می‌کند. به نظر او ترور کامل، جوهر و ذات حکومت توتالیتر است، نظام‌های توتالیتر در تمام جنبه‌های زندگی عمومی و خصوصی افراد جامعه مداخله می‌کنند و کنترل سیاسی خود را بر همه‌ی سازمان‌های جامعه برقرار می‌کنند و ویژگی همه‌ی آن‌ها وحشیگری و کشتار زیاد است که توسط دولت انجام می‌گیرد. دولت‌های توتالیتر با از بین بردن تشکلات گروهی و طبقاتی جامعه‌ای مرکب از توده‌ی بی‌شکل ایجاد می‌کنند. جنبش توده‌ای جای نظام سیاسی را می‌گیرد. توتالیتاریسم مدعی پیروی از قوانین کلی طبیعت یا تاریخ است. وسیله‌ی اجرای این قانون کلی حکومت «هراس» است. توتالیتاریسم روابط انسانی را از بین می‌برد و می‌کوشد همه‌ی مردم را در یک موجود خلاصه کند و روابط میان انسان‌ها را ویران سازد.(۳)

کارل. ف. فریدریش

از نظریه‌پردازان کلاسیک نظریه‌ی توتالیتاریانیسم است که در این زمینه تحقیقاتی اساسی انجام داده، او رژیم توتالیتر را بر حسب چهار ویژگی زیر تعریف کرده است:

۱- ایدئولوژی کل‌گرا یا همه‌گیر ۲- حزب واحد که نسبت به این ایدئولوژی متعهد است. ۳- پلیس مخفی که قدرت آن بر پایه‌ی ترور و حشت نهاده شده است. ۴- کنترل انحصاری سازمان‌های اقتصادی، رسانه‌های همگانی توسط دولت.(۴)

بریژنسکی

بریژنسکی، برای ترسیم سیر تاریخی توتالیتاریانیسم تلاش کرد و بر این عقیده بود که بنیادهای نظری توتالیتاریانیسم ریشه در نظریات ماکیاولی، هابز، هگل، مارکس و نیچه دارد. به نظر او نظام‌های توتالیتر دارای شش ویژگی اساسی هستند: ۱- ایدئولوژی واحده ۲- سیستم تک‌حزبی ۳- سیستم امنیتی رعب‌افکن ۴- انحصار اطلاعاتی و رسانه‌ای ۵- اقتدارگرایی نظامی ۶- اقتصاد جهت‌دار تمرکزگرا.

جامعه‌ی توتالیتار در رمان «۱۹۸۴»،نوشته‌ی جورج اورول

حزب و در ورای آن، ایدئولوژی واحد:

رژیم‌های توتالیتر منکر حق موجودیت احزاب و گروه‌های سیاسی رقیب و هرگونه آزادی فردی هستند؛ هیچ نوع تساهل و تسامحی نسبت به حوزه‌های مستقل زندگی و فرهنگ وجود ندارد. هرچند ممکن است هدف روبنای ایدئولوژیک شکلی معین و والا از آزادی همگانی باشد، نتیجه‌ی واقعی چیزی نیست مگر الغای آزادی‌های شخصی و نفی تمام فعالیت‌های سیاسی بیرون از نظام دولت، افراد و گروه‌ها در یک نظام بسته و اجباری گرد هم می‌آیند، نظامی که بر مبنای آن نظم آتی دولت و جامعه تعریف می‌گردد و عامل پویایی بخش آن حس رسالتی ایدئولوژیک برای یک ملت بزرگ‌تر، یک نژاد برتر و یک طبقه‌ی مسلط است. این امر هماهنگ است با انحصار کامل دولت در دست یک حزب؛ حزب واحدی که نسبت به ایدئولوژی متعهد است و توسط یک فرد دیکتاتور رهبری می‌شود و تسلط بیش از حد حزب بر زندگی مردم از اصول چنین حکومتی است.

در روسیه پس از انقلاب، شوراها منبع اصلی مشروعیت سیاسی نظام جدید بودند تا این‌که در کنگره‌ی هشتم حزب در مارس ۱۹۱۹ با تجزیه‌ی حزب از شوراها نقش مسلط به حزب داده شد. به‌تدریج فعالیت آزاد شوراها، احزاب و آزادی بیان مطبوعات که از دیدگاه‌های دوران انقلاب بود، کم‌رنگ شد. در انتخابات مجلس مؤسسان برخلاف میل لنین بلشویک‌ها * آراء کمی کسب کردند زیرا مردم روستایی و دهقانان نسبت به آن‌ها بی‌اعتماد بودند. اما لنین بنابراین استدلال که پرولتاریا نمی‌تواند تابع دهقانان عقب‌مانده باشد به سرکوب و دستگیری منشویک‌ها و دهقانان انقلابی پرداخت. از سال ۱۹۲۲ گرایش به تمرکز قدرت به دبیرخانه کمیته مرکزی حزب زیر نظر استالین افزایش یافت و استالین بلشویسم را به‌صورت ایدئولوژی دولتی مقتدر درآورد. و با گسترش دستگاه حزب و بوروکراسی دولتی نمونه‌ای از حکومت توتالیتار را مستقر گردانید. (۵)

در رمان نیز به مالکیت و نفوذ همه‌جانبه‌ی حزب در جامعه اشاره می‌شود:

«به لحاظ جمعی، حزب مالک همه چیز در اقیانوسیه است، چرا که اختیاردار همه چیز است و تولیدات را هر جور که مقتضی بداند مصرف می‌کند. در سال‌های بعد حزب توانست تقریباً بی‌هیچ مخالفتی به این پایگاه برسد، زیرا کل روند به صورت عملی، جمعی عرضه شده بود.» (ص ۱۹۰)

و اعضاء حزب نیز بی‌چون و چرا موظف به اطاعت از حزب هستند و با چشم‌پوشی از عواطف شخصی وفاداری‌شان را ثابت می‌کنند.

«از عضو حزب انتظار می‌رود که هیچ‌گونه عاطفه‌ی شخصی نداشته و دمی از شور و شوق آسوده نباشد… و در برابر قدرت و حکمت حزب خاکسار و متواضع.» (ص ۱۹۵)

و یا در جای دیگر:

«حزب به تو می‌گفت که واقعیت وجودی چشم‌ها و گوش‌هایت را منکر شوی. اساسی‌ترین و واپسین فرمان‌شان همین بود.» (ص ۸۲)

پلیس مخفی بر پایه‌ی ترور و وحشت، تشویق خبرچینی و جاسوسی

یکی دیگر از ویژگی‌های اساسی حکومت توتالیتر استفاده از ترور و وحشت است که با شبکه‌ی گسترده‌ای از خبرچینان حمایت می‌شود و خبرچینی (حتی از درون خانواده) را تشویق می‌کند جوی از سوء‌ظن و ترس در جامعه به‌وجود می‌آورد. قدرت پلیس بسیار زیاد بوده و اغلب خودسرانه به کار گرفته می‌شود، به طوری که هیچ کس احساس امنیت نمی‌کند و عدالت بر حسب وفاداری به ایدئولوژی و مهم‌تر از همه به رهبر تصور می‌گردد.(۶)

در رمان ۱۹۸۴ نیز کنترل کوچک‌ترین رفتار آدم‌ها حتی به حالتی مبالغه‌آمیز، اندیشه و فکرهایی که از سر می‌گذرانند توسط پلیس به چشم می‌خورد. همین کنترل همه‌جانبه به همراه رواج خبرچینی و جاسوسی عدم امنیت را باخود می‌آورد و این مسئله به کانون خانواده‌ها نیز کشانده می‌شود.

«پارسونز به غروری حزن‌آلود گفت: دختر کوچولویم از سوراخ کلید گوش می‌داده. حرف‌های مرا می‌شنود و روز بعد کف دست پلیس گشتی می‌گذارد. برای بچه‌ی هفت‌ساله واقعاً زیرکانه است. کینه‌ای از او به دل ندارم. راستش به وجود او افتخار می‌کنم. نشان می‌ده که در تربیتش کوتاهی نکرده‌ام.» (ص ۲۱۶)

«در دوردست‌های دور، هلیکوپتری تا فاصله‌ی سقف خانه‌ها فرود آمد، لحظه‌ای به سان کاکل ذرت پرسه زد و دوباره با پروازی پیچان به سرعت برق دور شد. هلیکوپتر پلیس گشتی بود که از پنجره به درون خانه‌ی مردم سرک می‌کشید. با این حال پلیس‌های گشتی مسئله‌ای نبود. مهم پلیس اندیشه بود.» (ص ۱۸)

و همان‌طور که بیان شد کنترل و دید همه‌جانبه چنان همه‌گیر است که هر کس در هر لحظه‌ای خود را در معرض دید می‌داند، به همین دلیل دچار چنین توهمی می‌شود که اندیشه‌هایش نیز کنترل می‌شود.

«قلم وینستون از روی هوس‌بازی بر روی کاغذ نرم لغزیده و با حروف درشت و زیبا نوشته بود: مرگ بر ناظر کبیر… نوشتن یا ننوشتن ناظر کبیر توفیری نداشت. ادامه‌دادن یا ادامه ندادن یادداشت توفیر نداشت. در هر صورت پلیس اندیشه دستگیرش می‌کرد. او مرتکب جرم اصلی شده بود، جرمی که حاوی دیگر جرم‌ها بود. اگر هم قلم روی کاغذ نبرده بود، باز هم مرتکب آن شده بود. نام آن جرم اندیشه بود.» (ص ۳۱)

«عضو حزب از میلاد تا مرگ زیر نظر پلیس اندیشه زندگی می‌کند. حتی وقتی هم تنها است نمی‌تواند از این امر مطمئن باشد. هر جا که باشد، خواب یا بیدار، در حال کار یا استراحت، درحمام یا در رخت‌خواب، می‌توانند بدون هشدار جاسوسی‌اش را بکنند، بی‌آن‌که خودش از این امر بویی ببرد. هیچ یک از اعمال او مهر بی‌اعتنایی نمی‌خورد. دوستی‌هایش، استراحت‌هایش، رفتار او نسبت به زن و فرزندانش، حالت چهره‌اش به هنگام تنهایی، کلماتی که در خواب به زبان می‌آورد، حتی حرکات چشمگیر اندامش، تماماً زیر ذره‌بین جاسوسی قرار می‌گیرد. نه‌تنها هرگونه تخلف واقعی، بلکه هرگونه مردم‌گریزی، ولو به اندازه‌ی سر سوزن، هرگونه تغییر عادت، هرگونه شیوه‌ی رفتار عصبی که نشانی از جدال درونی داشته باشد، از ذره‌بین دستگاه جاسوسی پنهان نمی‌ماند. از هیچ سویی آزادی انتخاب ندارد.» (ص ۱۹۴)

بازنویسی تاریخ و گذشته

در روسیه زمان استالین تاریخ به نفع موضع حکومت تغییر می‌یافت و آن نوعی از تاریخ در اختیار جامعه گذاشه می‌شد که سازگار با منافع حکومت بود. به همین دلیل اورول با دید طنز گذشته را تغییرپذیر نشان می‌دهد.

در مران نیز چنین آمده است:

«تغییرپذیری گذشته، اصل مسلم انگساک است. استدلال بر این است که رویدادهای گذشته وجود عینی ندارند، بلکه تنها در اسناد مکتوب و حافظه‌ی انسان‌ها ماندگارند. گذشته چیزی است که اسناد و حافظه‌ها بر آن گواهی می‌دهند. از آن‌جا که حزب بر اسناد و نیز ذهن اعضاء تسلط کامل دارد نتیجه این می‌شود که گذشته همان است که حزب به اداره‌ی خویش آن را می‌سازد. این نتیجه نیز عاید می‌شود که هر چند گذشته تغییرپذیر است هیچ‌گاه در هیچ لحظه‌ی مشخصی تغییر نپذیرفته است؛ زیرا هنگامی که به شکل مورد نیاز بازآفرینی شده باشد، آن‌گاه این شکل جدید گذشته است و گذشته‌ای دیگر نمی‌توانسته است وجود داشته باشد.» ص ۱۹۶)

و این تغییر هر لحظه و هر زمان اتفاق می‌افتد.

«وینستون به محض فراغت از اصلاح پیام‌ها، تصحیحات بخوان و بنویس را به نسخه‌های مورد نظر تایمز سنجاق کرد و آن‌ها را داخل لوله فشار گذاشت. سپس با حرکتی ناخودآگاه پیام اصلی و پیش‌نویس‌های خودش را مچاله کرد و درون خندق خاطره انداخت تا طعمه‌ی شعله‌ها شوند. از آن‌چه در ظلمت نه توی لوله‌های فشار روی می‌داد، اگر نه به تفصیل که به اجمال چیزهایی می‌دانست، به محض گردآوری و مونتاژ تصحیحات لازم در شماره‌های مورد نظر تایمز آن شماره‌ها دوباره چاپ می‌شد و نسخه‌های اصلی به وادی عدم سپرده می‌شد و نسخه‌های تصحیح‌شده به جای آن‌ها در بایگانی قرار می‌گرفت. چنین روند مستمر و تغییر نه‌تنها درباره‌ی روزنامه‌ها مرعی می‌شد که در مورد کتاب‌ها، نشریات ادواری و جزوه‌ها هم و پوسترها، اعلامیه‌ها، فیلم‌ها، نوارهای صدا، کارتون‌ها، و عکس‌ها نیز هم، هر نوع نوشتجات یا سندی که دلالت سیاسی یا ایدئولوژیکی داشت. روز‌به‌روز و تقریباً دقیقه به دقیقه، گذشته منطبق با کیفیت حال می‌شد. از این راه هرگونه پیش‌بینی حزب را با مدرک مستند می‌شد درست جلوه داد. هرگونه خبر یا اظهار نظری هم که با نیازهای حال در تضاد بود، از لوح هستی پاک می‌شد و دوباره رقم زده می‌شد. کار که انجام می‌گرفت به هیچ راهی نمی‌شد ثابت کرد که جعل حقیقتی صورت گرفته است.» (ص ۴۹)

انحصار رسانه‌ها و سازمان‌ها و تحمیل اخبار به جامعه

تبلیغات ایدئولوژیکی در حد تلقین و توهم‌سازی: به کارگیری عنصر تبلیغ و تلقین از دیگر عوامل مؤثر در پابرجایی نظام‌های تمامیت‌خواه است البته این امر مستلزم در اختیار داشتن تمام دستگاه‌های تبلیغاتی از قبیل رادیو، تلویزیون، روزنامه‌های سراسری و همچنین نظارت بر نظام آموزشی و تربیتی و نهادهای فرهنگی و هنری و مذهبی است، البته با وجود تمام این امکانات نظام‌های توتالیتر از اعمال زور و خشونت چشم‌پوشی نمی‌کنند. و ارعاب منتقدان و سرکوب معترضان و نابودی مخالفان از دیگر عواملی است که با این حکومت‌ها همراه است. تحدید شدید مطبوعات، فیلترینگ اینترنت، جمع‌آوری ماهواره‌ها همه برای از دست ندادن هژمونی رسانه‌ای و همان تبلیغات مذکور است.

در رمان ۱۹۸۴ نیز واقعیت زندگی نادیده گرفته می‌شود و اطلاعاتی که حکومت توتالیتر از طریق رسانه‌ها به مردم تزریق می‌کند واقعیت برشمرده می‌شود.

«آمار افسانه‌ای همچنان از تله اسکرین بیرون می‌ریخت. در مقام قیاس با سال گذشته غذای بیشتر، لباس بیشتر، خانه‌ی بیشتر، ظروف آشپزی بیشتر، سوخت بیشتر همه چیز بیشتر شده بود الا مرض، جنایت و جنون. سال به سال و دقیقه به دقیقه، هر کس و هر چیز به سرعت مدارج ترقی را می‌پیمود.» (ص ۶۵)

کنترل و دید همه‌جانبه

این کنترل و دید همه‌جانبه ادامه‌ی همان پلیس مخفی و پلیس اندیشه در جامعه‌ی توتالیتر است با این تفاوت که این بار احساس کنترل پررنگ‌تر می‌شود و هر انسانی مدام دچار این تصور است که در معرض دید و کنترل قرار دارد و باید مطابق قانون مسلم رفتار کند.

«در هر طبقه روبه‌روی در آسانسور تصویر چهره‌ای غول‌آسا بر روی دیوار به آدم زل می‌زد. از آن تصاویری بود که نگارگری‌اش چنان ماهرانه است که چشم‌های آن، هنگام راه رفتنت دنبالت می‌کنند. زیر آن نوشته شده بود: ناظر کبیر تو را می‌نگرد.» (ص ۱۷)

«پشت وینستون، تله اسکرین هنوز شرو ور می‌بافت. از قطعات آهن می‌گفت و مازاد بر احتیاج برای برنامه‌ی سه‌ساله‌ی نهم. تله اسکرین در آن واحد گیرنده و فرستنده بود. هرگونه صدایی را از جانب وینستون، که بلندتر از نجوایی آرام بود، می‌گرفت. وانگهی مادام که در دایره‌ی دید صفحه فلزی باقی می‌ماند، هم دیده می‌شد و هم صدایش شنیده می‌شد. البته به هیچ وجه نمی‌توانستی بفهمی که کدامین لحظه پاییده می‌شوی… باید با این فرض زندگی می‌کردی- از روی عادتی که غریزه می‌شد، این‌گونه زندگی می‌کردی- که صدایت شنیده می‌شود و هر حرکتی، جز در تاریکی، زیرنظر است.» (ص ۱۸ و ۱۷)

«سکه‌ای بیست و پنج سنتی از جیبش بیرون آورد. روی سکه هم، با حروف ریز و روشن، همان شعارها نقر شده بود. با سر ناظر کبیر بر روی دیگر سکه، حتی روی سکه هم، آن چشم‌ها دنبالت می‌کردند. روی سکه‌ها، روی تمبرها، روی جلد کتاب‌ها، روی پلاکاردها، روی تصاویر و روی بسته‌بندی سیگارها، همه‌جا همیشه چشم‌ها می‌نگرندت و صدا در خود می‌پیچدت. خواب یا بیدار، به هنگام کار کردن یا خوردن، درون یا بیرون خانه، در حمام یا در تخت‌خواب راه فراری نبود. چیزی از آن تو نبود جز چند سانتیمتر مکعب در درون کاسه‌ی سرت.» (ص ۳۸)

«وینستون لحظه‌ای وسوسه شد که به یکی از مستراح‌ها برود و آن را بخواند. اما خوب می‌دانست که چنین کاری حماقت محض است. جایی نبود که بتوانی یقین حاصل کنی در آن‌جا پاییدن تله اسکرین‌ها مداوم‌تر از جای دیگر صورت نمی‌گیرد.» (ص ۱۰۶)

«وینستون در شگفت شد که آیا جایی در این نزدیکی میکروفونی مخفی کرده‌اند. خود او و جولیا تنها به نجوای آرام با هم سخن گفته بودند و میکروفون گفتار آنان را ضبط نمی‌کرد، ولی نوای مرغ توکا را ضبط می‌کرد. شاید در آن سوی دستگاه، آدمی ریزه‌اندام و سوسک‌وار به دقت به آواز مرغ گوش می‌داد. اما توفان موسیقی آهسته‌آهسته بر بدن او ریخته می‌شد و با نور خورشید، که از میان برگ‌ها می‌تراوید به هم می‌آمیخت.» (ص ۱۲۱)

پی‌نوشت

* بلشویک Bolshevik و منشویک Menshevik جناح‌هایی از جنبش انقلابی روسیه بودند. بلشویک‌ها، معتقد بودند که طبقه‌ی کارگر باید رهبری انقلاب را به دست گرفته و در اتحاد با دهقانان، دیکتاتوری پرولتاریا و دهقانان را بر پا نماید و می‌گفتند که حزب باید بدون هیچ سازشی، مخالفت و برخورد شدید انقلابی با نیروهای بورژوایی و لیبرال‌ها داشته باشد.

حال آن‌که منشویک‌ها هم که مارکسیست هستند، بر این باور بودند در یک انقلاب بورژوایی در روسیه آن‌ها هم می‌توانند به‌صورت تاکتیکی در حکومت شرکت کنند تا به‌تدریج شرایط عینی برای به‌قدرت رسیدن طبقه‌ی پرولتاریا فراهم شود.

۱- صبوری، ص ۲۱۶

۲- عالم، ص ۲۸۴

۳- بشیریه، ص ۱۵۰

۴- صبوری، ص ۲۱۶

۵- بشیریه، ص ۱۵۶

۶- صبوری، ص ۲۱۸

منابع

بشیریه، حسین، انقلاب و بسیج سیاسی، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۸۱

عالم، عبدالرحمن، بنیادهای علم سیاست، نشر نی، ۱۳۷۳

صبوری، منوچهر، جامعه‌شناسی سیاسی، انتشارات سخن، ۱۳۸۱

اورول، جورج، ۱۹۸۴، ترجمه‌ی صالح حسینی، انتشارات نیلوفر


 

خوک‌ها و انسان‌ها

مقدمه
«جورج اورول» در سال ۱۹۰۳م. در هندوستان متولد شد. نام اصلی او «اریک بلر» و پدرش در شهر بنگال کارمند دولتی بود. در همان اوان کودکی به همراه خانواده به انگلستان بازگشت و اگرچه خانواده‌اش وضع مالی چندان خوبی نداشتند، ولی او را در یکی از مدارس خصوصی معتبر در شهر اتون ثبت نام کردند، بنابراین به عنوان پسر بچه‌ای فقیر در جامعه‌ی به شدت طبقاتی انگلیس در آن زمان رشد و پرورش یافت. در سال ۱۹۲۲م. به نیروی پلیس در کشور برمه پیوست. در آ‌ن‌جا بسیار مطالعه کرد و حقایق بسیاری درباره‌ی کشور برمه فرا گرفت و هنگامی که فهمید بریتانیا کشور برمه را بر خلاف خواست خود، زیر سلطه قرار داده و تحت استعمار خویش درآورده است از نقش خود در این کشور بسیار شرمنده شد و در سال ۱۹۲۷م، از شغل خود استعفا داد و تصمیم گرفت هرگز بدان جا باز نگردد.

جورج اورول بعدها تصمیم گرفت زندگی فقیرانه را تجربه کند و از این رو چندی را در میان فقرا، بی‌خانمان‌ها، بی‌کاره‌ها و کارگران فصلی لندن و پاریس گذراند و در کل به دلیل همین تصمیم و زندگی شخصی، مشقات و سختی‌های بسیاری متحمل شد. وی ابتدا از لحاظ سیاسی متمایل به «جنبش‌های چپ» شد و افکاری سوسیالیستی پیدا کرد. دلیل تمایل او به سوسیالیسم همان سختی‌ها و مشقاتی بود که در طول عمر خود کشیده بود. اورول به تدریج از چپ‌گرایی هم ناامید شد و دریافت که شعارهای سوسیالیستی و کمونیستی دستاویزی برای کسب قدرت بیشتر نیست.

بسیاری از آثار اورول بر اساس تجربیات وی نوشته و به رشته‌ی تحریر درآمده است. خاطرات دوران تدریس در مدرسه در رمان «دختر کشیش» انعکاس یافته و کتاب «نگه داشتن برگ در حال پرواز زندگی» او را به عنوان فروشنده‌ی کتاب توصیف می‌کند، اما جورج اورول به خاطر دو کتاب خود به شهرت رسید: کتاب «۱۹۸۴» و «قلعه حیوانات» که خمیر مایه‌ی اصلی نگارش این دو کتاب معروف، افکار ضدسوسیالیستی و پس از ناامید شدن ایشان از سوسیالیسم است.

خلاصه داستان
کتاب «قلعه حیوانات» در ظاهر داستانی درباره حیوانات است، اما در واقع در مورد انقلابی است که با شکست مواجه می‌شود. داستان با رؤیای عدالت اجتماعی و نوید تحقق آن شروع می‌شود. بیننده رؤیا، «میجر پیر» (خوک پیر) صاحب مدال و احترام است. موضوع سخنرانی او بیداد است؛ بیداد از سوی انسان. آقای جونز، صاحب مزرعه «مانر» فردی ستمگر است که از حیوانات مزرعه بیگاری می‌کشد، به آن‌ها غذای بخور و نمیری می‌دهد و در یک کلام به آن‌ها ظلم می‌کند.

روزی صاحب مزرعه و افرادش فراموش می‌کنند که به حیوانات غذا بدهند. حیوانات نیز که از گرسنگی بی‌طاقت شده‌اند به انبار علوفه هجوم می‌برند و هنگامی که صاحب مزرعه و افرادش برای تنبیه به سراغ آن‌ها می‌روند، با هجوم حیوانات مواجه می‌شوند و آن‌ها کنترل مزرعه را در دست می‌گیرند. خوکی به نام «ناپلئون» ریاست قلعه را قبول می‌کند، شعارها و قوانینی وضع می‌کند، اما از همان ابتدا به بی‌راهه رفته و وضع حیوانات نه‌تنها بهتر نمی‌شود، بلکه وخیم‌تر شده و مزرعه رو به نابودی می‌رود. ناپلئون از هیچ ظلمی روی‌گردان نیست؛ حیوانات را بی‌دلیل می‌کشد و حکومتی پلیسی و مبتنی بر وحشت را پایه‌گذاری می‌کند و در حالی که شعار حمایت از توده‌ها و برابری همگانی می‌دهد، خود و اطرافیانش از امتیازات ویژه‌ای برخوردارند.

ناپلئون به علت قدرت‌طلبی، اسنوبال – خوکی که نقش رهبر روشن‌فکر را بازی می‌کند – را نیز از صحنه خارج می‌کند. بزرگ‌ترین پروژه‌ی توسعه مزرعه (ساخت آسیاب بادی) شکست می‌خورد و هرچه زمان می‌گذرد فاصله میان حیوانات و کسانی که قدرت را در دست دارند بیشتر شده، قحطی و گرسنگی فراگیرتر می‌شود. شعارها و قانون‌های انقلابی، تحریف و به دست فراموشی سپرده می‌شوند و در نهایت ناپلئون که روزی انسان دوپا را بزرگ‌ترین دشمن حیوانات می‌دانست، دست دوستی به سوی آنان دراز می‌کند. اصلی‌ترین شعار انقلاب مزرعه [چهارپا خوب، دوپا بد] یعنی دشمنی با انسان‌ها را زیر پا می‌گذارد و در پایان داستان، در کمال ناباوری حیوانات، ناپلئون حتی نام مزرعه را نیز به همان نام قبلی یعنی مزرعه مانر تغییر می‌دهد.

داستان درحالی به پایان می‌رسد که حیوانات در ذهن خود به این نتیجه می‌رسند که از وضعیت اسف‌بار خود گریزی ندارند و هر کس بر آن‌ها حکومت کند، تفاوتی ندارد، چه این حاکم دشمن قبلی، یعنی انسان باشد و چه از میان خودشان.

تحلیل رمان
این رمان بازتاب اوضاع و احوال اجتماعی نویسنده و در واقع بازنمایی کامل اوضاع اجتماعی و سیاسی دوران اورول است که وی با استفاده از نمادهایی آن را به خوبی به تصویر می‌کشد. تصویری که اورول از مزرعه ارائه می‌کند با شرایط مردم روسیه در عصر انقلاب منطبق است و شخصیت‌های داستان را می‌توان درنقش یکی از سران، گروه‌ها و متفکرین شوروی یافت، به عنوان مثال میجر پیر، مظهر مارکس و ناپلئون مظهر استالین و لنین، اسنوبال مظهر تروسکی است و بوکر نماینده طبقه کارگر و… .

دردهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰م. تعدادی از جامعه‌شناسان و سیاستمداران به بررسی مشهورترین انقلاب‌های غرب پرداختند. انقلاب ۱۶۴۰ انگلستان، ۱۷۷۶ آمریکا، ۱۷۸۹ فرانسه و ۱۹۱۷ روسیه.

این گروه از دانشمندان با مطالعه این انقلاب‌ها به یک سلسله الگوهای مشترک در تمامی این انقلاب‌ها رسیدند. تعدادی از مشاهدات آن‌ها در مورد تاریخ طبیعی انقلاب‌ها در موارد بسیاری معتبر از کار درآمد، به طوری که به مثابه نتیجه‌گیری تجربی در حکم قانون تلقی شده‌اند. این دانشمندان در اصل انقلاب را امری منفی می‌دانستند و خواهان تحول در جامعه هستند. جورج اورول بر اساس همین الگوها و متاثر از این قوانین طبیعیِ انقلاب‌ها، کتاب قلعه حیوانات را نوشته است.

پارادایم‌های مشترک در این نظریه عبارت‌اند از:

اول: قبل از انقلاب بلوک روشن‌فکران [روزنامه‌نگاران، معلمان، روحانیون، حقوق‌دانان و اعضای تحصیل‌کرده] ازحمایت رژیم دست برمی‌دارند و خواستار اصلاحات اساسی می‌شوند.

روشنفکران رمان قلعه حیوانات (چهار خوک به نام میجر پیر، ناپلئون، اسنوبال و سکوئیلر) هستند.

میجر پیر، خوک نر و برنده نمایشگاه حیوانات، آن‌قدر در مزرعه مورد احترام بود که همه حاضر بودند ساعتی از خواب خود را وقف شنیدن حرف‌های او کنند. (صفحه ۷ و ۸)

میجر پیر خواستار تحقق عدالت و اصلاحات اساسی به نفع حیوانات است؛ «رفقا! آیا مثل روز روشن نیست که تمام نکبت این زندگی ما، از ظلم بشری سرچشمه گرفته؟ بشر را از میان بردارید و مالک دسترنج خود شوید. فقط از آن پس می‌توانیم آزاد و ثروتمند گردیم. چه باید بکنیم؟ بسیار ساده است باید شب و روز، جسماً و روحاً برای انقراض نسل بشر تلاش کنیم. رفقا! پیامی که من برای شما آورده‌ام، انقلاب است». (صفحه۱۳)

«این سه [ناپلئون، سنوبال، و سکوئیلر] تعلیمات میجر را به صورت دستگاه فکری بسط داده بودند و بر آن نام «حیوانگری» گذاشته بودند. چند شب در هفته پس از خوابیدن جونز [صاحب مزرعه] در طویله جلسات سری داشتند و اصول حیوانگری را برای سایر حیوانات شرح می‌دادند». (صفحه۲۰)

دوم: سقوط واقعی رژیم با بحرانی سیاسی حادّ آغاز می‌شود که نتیجه ناتوانی حکومت برای حلّ بعضی از مشکلات اقتصادی، نظامی یا سیاسی است و نه نتیجه اقدام مخالفان انقلابی؛ چنانچه نویسنده در داستان می‌آورد، انقلاب حیوانات به طور کامل اتفاقی و بر اثر غفلت صاحب مزرعه در رسیدگی به حیوانات است:

«برحسب اتفاق، انقلاب خیلی زودتر و بسیار ساده‌تر از آن‌چه انتظار می‌رفت به ثمر رسید. درست است که آقای جونز ارباب بی‌مروّتی بود، ولی در سال‌های پیش زارع کارآمدی به شمار می‌رفت، ولی اخیراً به روز بدی افتاده بود. بعد از آن که در یک دعوای قضایی محکوم شد و خسارت مالی به او وارد آمد دلسرد شده بود و به حد افراط مشروب می‌خورد، کارگرهایش تنبل و نادرست بودند. مزرعه علف هرزه بود. خانه احتیاج به تعمیر داشت. در حفظ پرچین‌ها غفلت می‌شد و حیوانات نیمه‌گرسنه بودند. ماه ژوئن رسید و یونجه‌ها آماده درو بود و در شب جشن نیمه تابستان که به شنبه افتاده بود، آقای جونز به ولینگدون رفت و در کافه شیر سرخ آن قدر مشروب خورد و مست کرد که تا ظهر یکشنبه نتوانست به مزرعه برگردد و کارگران مزرعه صبح زود شیر گاوها را دوشیده بودند و بدون آن که به حیوانات غذا بدهند، برای شکار خرگوش بیرون رفته بودند. وقتی که آقای جونز به مزرعه بازگشت، لنگ‌لنگان به سمت کاناپه اتاق نشیمن رفت و خوابید. بدین ترتیب شب فرا رسید و حیوانات همچنان گرسنه و تشنه رها شده بودند. سرانجام طاقت آن‌ها تمام شد و یکی از گاوها در چوبی انبار آذوقه را با شاخش شکست و همه حیوانات به آن جا هجوم آوردند و شروع به خوردن کردند. در همین موقع آقای جونز از خواب پرید و لحظه‌ای بعد به همراه چهار کارگرش، شلاق به دست وارد انبار آذوقه شدند و از هر طرف شروع به شلاق زدن حیوانات کردند. این رفتار آن‌ها دیگر بیش از حد طاقت حیوانات گرسنه بود و آن‌ها بدون آن که از قبل نقشه‌ای کشیده باشند، به گونه‌ای هماهنگ و متحد به مقابله با دشمنان ظالم خود پرداختند. جونز و کارگرانش ناگهان از هر طرف خود را در معرض شاخ و لگد دیدند. کنترل اوضاع کاملاً از دست‌شان خارج شده بود. آن‌ها تا آن موقع هرگز چنین رفتاری را از طرف حیوانات مزرعه ندیده بودند و این شورش ناگهانی از جانب حیواناتی که تا آن موقع هر نوع بدرفتاری را تحمل کرده بودند، مردها را به هراس و وحشت انداخت و بر جای خود میخکوب کرد. بعد از این چند لحظه آن‌ها فراری شدند و حیوانات پیروزمندانه آن‌ها را تعقیب می‌کردند. خانم جونز هم که کل ماجرا را دیده بود، با سراسیمگی اثاثیه خود را جمع کرد و از پشت مزرعه دزدکی فرار کرد… . بدین ترتیب آنان قبل از آن که بفهمند چه حادثه‌ای در حال وقوع است، انقلاب انجام شد، جونز تبعید شد و مزرعه مانر به دست آن‌ها افتاد». (صفحه ۲۳ و ۲۴)

سوم: در جایی که انقلابیون به گونه‌ای منسجم علیه رژیم پیشین متحد شده‌اند، به دنبال فروپاشی این رژیم، منازعات درونی آن‌ها در نهایت باعث بروز مشکلاتی می‌شود. پس از دوره‌ای کوتاه، سرخوشی ناشی از سقوط رژیم پیشین، مخالفان انقلابی به سرعت وحدت خود را از دست می‌دهند.

به طور معمول انقلابیون به دو گروه میانه‌رو و تندرو تقسیم می‌شوند. تندروها به دنبال تغییرات سریع و گسترده هستند و میانه‌روها سعی می‌کنند موضعی متعادل اتخاذ کنند. پیامد چنین اختلافی میان انقلابیون می‌تواند از کودتا تا جنگ داخلی باشد.

چهارم: اصلاح‌طلبان میانه‌رو اولین گروهی هستند که زمام دولت را در دست می‌گیرند.

در انقلاب‌های بزرگ بیش از یک قرن گذشته این اصل بدیهی شناخته می‌شود، مانند تروتسکی در روسیه.

پنجم: در حالی که میانه‌روها درصدد بازسازی حکومت بر اساس اصلاحات معتدل هستند و بیشتر اشکال سازمانی برجای مانده از رژیم پیشین را به کار می‌گیرند. مراکز جدید و تندروتر بسیج توده‌ای با اشکال سازمانی جدید سر برمی‌آورند.

جورج اورول دوران سرخوشی کوتاه حیوانات را چنین توصیف می‌کند:

«برای مدت کوتاهی، حیوانات نمی‌توانستند بخت و اقبالی را که نصیبشان شده باور کنند. نخستین اقدام آن‌ها این بود که دسته جمعی به اطراف مزرعه تاختند تا مطمئن شوند هیچ انسانی در گوشه و کنار آن‌جا مخفی نشده است». (صفحه۲۴)

«در مدتی کوتاه، حیوانات همه آثار و نشانه‌هایی را که خاطره جونز را در آن‌ها زنده می‌کرد، نابود کردند. بعد ناپلئون آن‌ها را به انبار مواد غذایی برد و به هر کدام دو برابر جیره معمول ذرت داد. پهلوی هر سگ دو بیسکویت گذاشت، سپس همگی شعر حیوانات انگلیس را هفت بار به طور کامل خواندند و آن‌گاه خود را برای شب آماده کردند و طوری در خواب عمیق فرو رفتند که انگار سال‌ها بود نخوابیده بودند». (صفحه۳۰)

پس از گذشت این دوره کوتاه سرخوشی، دودستگی و تفرقه در قلعه حیوانات پیدا می‌شود. ناپلئون در نقش رادیکال‌ها و اسنوبال در نقش میانه‌روها، در انقلاب حیوانات ظاهر می‌شوند. اسنوبال سعی می‌کند با به کار بردن وسایل و اشکال سازمانی آقای جونز در مزرعه اصلاحاتی ایجاد کند تا باعث پیشرفت قلعه حیوانات شود، اما با مقاومت سخت ناپلئون روبه‌رو می‌شود.

«درماه ژانویه هوا بسیار سرد شد و زمین مثل سنگ سفت شده بود. دیگر هیچ کاری نمی‌شد در مزرعه انجام داد. جلسات زیادی در طویله تشکیل شد و خوک‌ها مشغول طرح‌ریزی کارهایی بودند که باید در فصل آتی انجام می‌شد. همه پذیرفته بودند که خوک‌ها باهوش‌تر از سایر حیوانات بوده و همه تصمیمات مزرعه باید توسط آن‌ها اتخاذ شود و البته با اکثریت آرا به تصویب برسد. بدین ترتیب امور بدین گونه خیلی خوب بود، به شرط آن که اسنوبال و ناپلئون با هم جر و بحث نمی‌کردند، اما آن‌ها هر وقت موجبی پیش می‌آمد، به بحث و جدل و مخالفت با یکدیگر می‌پرداختند». (صفحه ۴۸ و ۴۹)

«… ناپلئون هیچ طرحی ارائه نداده بود، ولی به آرامی می‌گفت که طرح‌های اسنوبال به نتیجه نمی‌رسد و ظاهراً منتظر فرصت بود، اما جدالی که بر سر طرح ساخت آسیاب بادی با یکدیگر داشتند، شدیدتر از بقیه بود». (صفحه۵۰)

همان طور که بیان شد، یکی از الگوهای مشترک انقلاب‌ها این است که تندروهای انقلابی سعی در کنار زدن میانه‌روها از صحنه قدرت را دارند [پارادایم پنجم] این در حالی است که میانه‌روها قصد اصلاح و پیشرفت جامعه را دارند. نویسنده در این رمان، اصلاحات را به شکل ساختن یک آسیاب بادی که باعث پیشرفت و رفاه بیشتر برای حیوانات مزرعه می‌شود، توصیف می‌کند که با طرح و نقشه اسنوبال برای تأسیس، آسیاب بادی در مدت چند هفته تکمیل شد. جزییات ساخت آسیاب از سه کتاب آقای جونز به نام‌های «هزار کار مفید برای خانه، همه می‌توانند معمار باشند و برق برای مبتدیان» به دست آمده بود.

«اسنوبال اتاقکی را که قبلاً در آن ماشین‌های جوجه‌کشی بود و کف چوبی صافی داشت و برای نقشه‌کشی مناسب بود به عنوان محل کار خود در نظر گرفت. او ساعت‌ها در آن‌جا تنها بود…. همه حیوانات حداقل روزی یک بار برای دیدن نقشه‌ها به محل کار اسنوبال سر می‌زدند. حتی مرغ‌ها و اردک‌ها هم می‌آمدند و خیلی مراقب بودند که نقشه‌ها را لگد نکنند. در این میان فقط ناپلئون بی‌اعتنا بود و از همان ابتدا با انجام این طرح مخالف بود، ولی یک روز به طور ناگهانی برای بررسی طرح‌ها و نقشه‌ها به آن‌جا آمد، با وقار خاصی دور اتاق گشت و اندیشمندانه به نقشه‌ها نگریست و سپس ناگهان پایش را بلند کرد و روی نقشه‌ها ادرار کرد و بدون هیچ حرفی از آن جا خارج شد». (صفحه ۵۰ و ۵۱)

«در مورد موضوع آسیاب بادی، اهالی قلعه حیوانات به دو گروه تقسیم شده بودند. اسنوبال قبول داشت که ساختن آسیاب کار ساده‌ای نیست… اما او اعتقاد داشت همه‌ی این کارها در ظرف یک سال تمام خواهد شد. از طرف دیگر ناپلئون معتقد بود که نیاز اصلی این زمان افزایش محصول غذایی بود و چنان‌چه وقت خود را برای درست کردن آسیاب تلف می‌کردند، بی‌شک از گرسنگی می‌مردند. حیوانات تحت شعار «رأی برای اسنوبال و سه روز کار در هفته» و «رأی برای ناپلئون و افزایش غذا» به دو دسته تقسیم شدند». (صفحه۵۲)

«سرانجام روزی فرا رسید که طرح و نقشه‌های اسنوبال کامل شدند. قرار شد در جلسه روز یک‌شنبه آینده موضوع ساختن یا نساختن آسیاب بادی به رأی گذاشته شود. در روز موعود وقتی حیوانات در طویله جمع شدند، اسنوبال از جای برخاست و در همان حال که گهگاه سخنانش با بع‌بع گوسفندان قطع می‌شد، دلیل خود را در مورد لزوم ساختن آسیاب بیان کرد. بعد ناپلئون به پاسخگویی پرداخت و در کمال خون‌سردی اظهار داشت که فکر ساخت آسیاب بسیار احمقانه است و به همه توصیه کرد به آن رأی ندهند و در جای خود نشست. او فقط ۳۰ ثانیه حرف زد و به نظر می‌رسید برایش مهم نیست حرف‌هایش چه تأثیری بر دیگران گذاشته است. بعد دوباره اسنوبال مثل فنر از جا پرید… فصاحت بیان اسنوبال کار خود را کرد و کفه ترازو به طرف وی سنگین‌تر شد، هنگامی که نطق او به پایان رسید، دیگر شکی وجود نداشت که کدام یک از طرفین رأی بیشتری می‌آورد، اما درست در همین لحظه ناپلئون ازجا برخاست و چشم غره‌ای به اسنوبال رفت و جیغی از ته گلو بیرون داد که تا آن لحظه هیچ‌کس نشنیده بود. بلافاصله صدای عوعوی وحشتناکی از بیرون طویله شنیده شد و ۹ سگ عظیم الجثه که قلاده‌های برنج نشان بر گردنشان بود جست‌وخیز کنان وارد طویله شده و به طرف اسنوبال حمله‌ور شدند و او به موقع توانست به طرف دیگری پریده و خود را از تکه‌پاره شدن توسط دندان‌های آن‌ها نجات دهد. لحظه‌ای بعد از طویله بیرون گریخت و سگ‌های وحشی به دنبالش دویدند او با جهشی بلند به سوراخی در پرچین خزید و از نظرها پنهان شد. حیوانات وحشت‌زده و ساکت به درون طویله بازگشتند لحظاتی بعد سگ‌ها آمدند. نخست هیچ‌کس نمی‌دانست این سگ‌ها از کجا پیدا شدند، ولی به زودی معلوم شد آن‌ها همان توله‌هایی بودند که ناپلئون از مادرهایشان گرفته بود و خود پرورش داده بود. (صفحه ۵۳ و ۵۴)

ششم: تغییرات عظیمی که در سازمان و ایدئولوژی حاکم در پی انقلاب موفقیت‌آمیز حادث می‌شود، نه پس از فروپاشی رژیم پیشین، بلکه هنگامی به وقوع می‌پیوندد که سازمان‌های تندروی جدید و بسیج کننده توده مردم توانستند میانه‌روها را کنار بزنند:

«ناپلئون در حالی که سگ‌ها به دنبالش بودند، به روی سکویی رفت که قبلاً میجر برای سخنرانی در آنجا می‌ایستاد. او اعلام کرد: از این به بعد جلسات یکشنبه صبح برگزار نخواهد شد؛ زیرا غیرضروری است و باعث اتلاف وقت می‌شود. در آینده همه مسایل مربوط به مزرعه توسط کمیته ویژه‌ای از خوک‌ها و تحت ریاست خود حل و فصل خواهد شد. جلسات کمیته به صورت خصوصی برگزار می‌شود و تصمیمات اتخاذ شده بعداً به اطلاع حیوانات می‌رسد». (صفحه۵۵ )

«سکوئیلر موظف شد که دور مزرعه بگردد و نظم نوین را برای همه توضیح دهد. او گفت: دوستان! من مطمئن هستم که همه شما این فداکاری و ایثار رفیق ناپلئون را که بار این مسؤولیت اضافی را به دوش گرفته است مورد قدردانی قرار می‌دهید. دوستان! تصور نکنید رهبری کار لذت‌بخشی است برعکس مسؤولیتی سنگین و دشواراست». (صفحه۵۶)

«در سومین یک‌شنبه بعد از اخراج اسنوبال، حیوانات با کمال شگفتی شنیدند که ناپلئون اعلام کرد آسیاب بادی ساخته می‌شود. او هیچ توضیحی در مورد تغییر عقیده‌اش نداد. فقط به حیوانات هشدار داد که این کار اضافی خیلی سخت خواهد بود و حتی ممکن است جیره آن‌ها کم شود». (صفحه۵۷)

«یک روز صبح یک‌شنبه که حیوانات برای گرفتن برنامه کار هفتگی دور هم جمع شده بودند، ناپلئون اعلام کرد که سیاست جدیدی را در پیش گرفته است؛ از این به بعد، قلعه حیوانات با مزارع مجاور خود داد و ستد خواهد داشت، البته نه به منظور تجارت، بلکه فقط برای فراهم آوردن مایحتاج فردی خود. او گفت که رفع کمبود‌های آسیاب بادی باید در اولویت قرار گیرد. بدین ترتیب مقرر شد که فعلاً مقداری یونجه و بخشی از محصول گندم فروخته شود و در مرحله بعد اگر به پول بیشتری نیاز داشتیم، مقداری از تخم‌مرغ‌ها را که همیشه در ولینگدون بازار دارد خواهیم فروخت. ناپلئون اضافه کرد که مرغ‌ها باید از این فداکاری که در ساخت آسیاب بادی صرف می‌شود، استقبال کنند». (صفحه۶۲)

«…. در همین روزها بود که خوک‌ها ناگهان به ساختمان مزرعه نقل مکان کردند و در آن‌جا اقامت گزیدند. باز هم حیوانات معتقد بودند که روزهای اول تصمیمی برخلاف این عمل اتخاذ شده بود و باز سکوئیلر توانست آن‌ها را متقاعد کند که چنین نبوده است». (صفحه۶۵)

هفتم: بی‌نظمی ناشی از انقلاب و اعمال کنترل شدید به طور معمول به تحمیل اجباری نظم به وسیله حکومتِ قهرآمیز می‌انجامد. این دوره از انقلاب را عصر ترور یا وحشت و اعدام می‌نامند. این دوره وحشت که با اخراج اسنوبال از قلعه حیوانات آغاز شده بود، با کشتن حیواناتی که با اقدامات ناپلئون و دار و دسته‌اش مخالف بودند، تشدید می‌شود:

«… چهار روز بعد، در هنگام عصر، ناپلئون به همه حیوانات دستور داد که در حیاط جمع شوند. موقعی که آن‌ها آمدند ناپلئون در حالی که دو نشان خود [نشان درجه یک حیوان قهرمان و نشان درجه دو حیوان قهرمان که این اواخر به خود اعطا کرده بود] را به سینه آویخته بود، به همراه نه سگ عظیم‌الجثه‌اش که در اطراف او جست‌وخیز می‌کردند، با غرش خود لرزه بر اندام حیوانات انداخت، سپس زوزه بلندی کشید. سگ‌ها بلافاصله جلو پریدند و گوش‌های چهارخوک را به دندان گرفتند و آن‌ها را در حالی که از درد جیغ می‌کشیدند کشان کشان جلو آورده و جلوی پای ناپلئون انداختند. از گوش خوک‌ها خون راه افتاده بود… چهارخوک که از ترس به خود می‌لرزیدند و آثار گناه در خطوط چهره‌شان آشکار بود در انتظار بودند. ناپلئون آن‌ها را فراخواند، او از آنان خواست به جرم خود اعتراف کنند. آن‌ها همان چهارخوکی بودند که به لغو جلسات یکشنبه توسط ناپلئون اعتراض کرده بودند. هر چهارتای آنان اعتراف کردند که بعد از اخراج اسنوبال با او در تماس بوده‌اند و… وقتی اعترافات آنان تمام شد، سگ‌ها مهلت ندادند و گلوی آن‌ها را پاره کردند و ناپلئون با صدای وحشتناکی فریاد زد: آیا حیوان دیگری هست که چیزی برای اعتراف داشته باشد؟ سه تا مرغی که رهبری مرغ‌ها را در شورش تخم مرغ‌ها به عهده داشتند جلو آمده و گفتند که اسنوبال در خواب بر آنان ظاهر شده و آن‌ها را فریب داده است. این سه مرغ نیز فوراً کشته شدند». (صفحه ۷۹ و ۸۰)

هشتم: نبرد میان تندروها و میانه‌روها یا مدافعان انقلاب و دشمنان خارجی اغلب به رهبران نظامی اجازه می‌دهد که از حالت گمنامی به فرمانده و حتی رهبر تبدیل شوند. در انقلاب حیوانات، ناپلئون که ابتدا خوکی هم‌ردیف با خوک‌های دیگر بود و بر دیگران هیچ وجه برتری نداشت، در آخر داستان به یک پیشوا تبدیل می‌شود و چاپلوسان و اطرافیان القاب بسیاری به او می‌دهند.

اتفاقی که در اغلب انقلاب‌های غربی افتاده است و جورج اورول با الهام از این انقلاب‌ها همان توصیفاتی را که در مورد رهبران آن‌ها می‌شده است در این داستان می‌آورد؛ چنانچه به هیتلر، موسولینی و استالین چنین القابی داده می‌شد، در حالی که هیتلر قبل از این که پیشوا شود، شخصی عربده‌کش در خیابان‌های برلین بود و یا موسولینی سربازی بیش نبود، اما بعدها او پیشوا و کسی که احیاکننده رم باستان است لقب گرفت.

«… اکنون همه دستورات توسط سکوئیلر یا یکی دیگر از خوک‌ها به حیوانات ابلاغ می‌شد. ناپلئون هر دو هفته یک بار در انظار ظاهر می‌شد. در موقع آمدن، نه فقط سگ‌ها به همراهش بودند، بلکه یک جوجه‌خروس سیاه‌رنگ نیز به عنوان جارچی در جلوی او حرکت می‌کرد و قبل از سخنرانی ناپلئون قوقولی قوقو می‌کرد. گفته می‌شد که حتی در ساختمان مزرعه هم جدا از دیگران زندگی می‌کند و غذایش را به تنهایی و در ظروف چینی اصل که توی ویترین اتاق ناهار‌خوری بود می‌خورد و دو سگ بالای سرش منتظر می‌ایستادند. همچنین اعلام شد که هر سال در روز تولد ناپلئون همانند دو سالگرد دیگر تیر شلیک خواهد شد». (صفحه۸۶)

«ناپلئون هرگز با نام ساده ناپلئون خطاب نمی‌شد. نام او همیشه با عنوان رسمی «پیشوای ما رفیق ناپلئون» خوانده می‌شد و خوک‌ها دوست داشتند که القاب دیگری، مثل: پدر حیوانات، خصم بشر، حامی گوسفندان، دوست جوجه اردک‌ها و غیره به او بدهند». (صفحه۸۷)

از نظر نظریه‌پرداز‌ان «تاریخ طبیعی انقلاب‌ها»، کلیه انقلاب‌ها شبیه دایره‌ای هستند که از یک نقطه آغاز می‌شوند و در همان نقطه پایان می‌پذیرند؛ یعنی به مرور تمامی شعار‌های انقلاب محو می‌شود و از آرمان‌های ابتدای انقلاب چیزی باقی نمی‌ماند و کار به جایی می‌رسد که دوباره اوضاع به روال قبل از انقلاب برمی‌گردد و انگار نه انگار که انقلابی رخ داده است. تمامی سنت‌های قبل از انقلاب احیا می‌شود و تمام سنت‌های انقلابی منسوخ می‌گردد. در این موقع کسی نمی‌تواند تفاوت رهبران انقلابی را با رهبران و حکومت‌گران قبل از انقلاب تشخیص دهد. انقلاب حیوانات نیز به همین تقدیر گرفتار می‌شود و فساد مستمر در انقلاب آن گاه عیان می‌شود که تک‌تک فرامین تحریف می‌شوند و کار به جایی می‌رسد که از آن آرمان‌گرایی انقلابی نشانی بر جای نمی‌ماند. حیوانات تفاوت انسان‌ها و خوک‌ها را دیگر نمی‌بینند و فرمان: «جملگی حیوانات برابرند»، به «همه حیوانات با هم برابر هستند، اما بعضی از حیوانات بیشتر از بقیه برابرند» تغییر می‌یابد. این سیر تحولات در داستان در نهایت به آن‌جا می‌رسد که در پایان داستان تشخیص خوک‌ها (اربابان جدید) از آدم‌ها (اربابان قدیمی) عملاً غیر ممکن می‌شود و اسم مزرعه از قلعه حیوانات که اسم انقلابی بود، دوباره به مزرعه مانر (اسم اولیه) تغییر می‌کند:

«اوضاع مزرعه، حالا پر رونق‌تر از قبل بود و بهتر اداره می‌شد. با خرید دو قطعه زمین از آقای پیل کیمگتن بزرگ‌تر هم شده بود. آسیاب نیز با موفقیت تکمیل شده بود و مزرعه دارای ماشین خرمن‌کوب و یونجه‌برداری بود و ساختمان جدیدی به آن اضافه شده بود… حیوانات برای ساختن آسیاب دیگری سخت در تلاش و تکاپو بودند و قرار بود از آن برای تولید نیروی برق استفاده شود، اما از زندگی مرفهی که اسنوبال زمانی وعده داده بود، آن طویله‌های مجهز، چراغ برق، آب سرد و گرم، سه روز کار در هفته، دیگر هیچ حرفی در میان نبود. ناپلئون چنین چیزهایی را خلاف اصول حیوان‌گرایی می‌دانست. او می‌گفت: «شادی و سعادت واقعی در کار زیاد و زندگی ساده است». (صفحه۱۱۷)

«… شب دل‌نشینی بود. گوسفندان باز به آخور خود بازگشته بودند و سایر حیوانات هم کارشان را تمام کرده بودند که ناگهان صدای شیهه هراسناک اسبی از حیاط شنیده شد. حیوانات در جای خود میخکوب شدند، صدای کلوور بود. دوباره شیهه کشید. حیوانات همگی به سمت حیاط هجوم بردند و در آن‌جا همان چیزی را دیدند که کلوور دیده بود: خوکی داشت روی دوپای عقب خود راه می‌رفت. بله، اسکوئیلر بود. معلوم بود که هنوز مهارت کافی ندارد و نمی‌تواند جثه سنگین خود را برروی دوپا متعادل نگه دارد، اما هر طور بود تعادل خود را حفظ کرده و در وسط حیاط مشغول راه رفتن بود. لحظه‌ای بعد صف طویلی از خوک‌ها درحالی که بر روی دو پای عقب خود راه می‌رفتند، از ساختمان بیرون آمدند… سرانجام صدای عوعوی وحشتناک سگ‌ها و قوقولی قوقوی جوجه خروس سیاه به گوش رسید و ناپلئون خودش با حالتی مقتدرانه قدم به حیاط گذاشت. او در حالی که سگ‌ها در اطرافش جست‌وخیز می‌کردند با نخوت نگاهی به چپ و راست انداخت، شلاقی دردست داشت.

سکوت مرگباری برهمه جا حاکم شد. حیوانات گیج و مات و وحشت‌زده در هم فرو رفتند و به صف طویل خوک‌ها که دور حیاط رژه می‌رفتند، چشم دوختند. انگار دنیا وارونه شده بود. بعد از چند لحظه که شوک روحی اولیه فرو نشست، نوبت به آن رسید که علی‌رغم همه چیز [وحشت سگ‌ها، عادت به سکوت، عدم شکوه، عدم انتقاد، بی‌تفاوتی به هر چیزی که در شرف وقوع است] لب به اعتراض بگشایند، ولی در همین زمان ناگهان همه‌ی گوسفندان یک‌صدا شعار جدید «چهارپا خوب! دوپا بهتر!! چهارپا خوب دو پا بهتر!»را بع‌بع کنان تکرار کردند. بع‌بع آن‌ها بی‌وقفه، ۵ دقیقه به طول انجامید. هنگامی که ساکت شدند، دیگر فرصت اعتراض نبود؛ زیرا خوک‌ها به ساختمان برگشته بودند». (صفحه۱۲۱)

«بعد از این اتفاقات دیگر چندان عجیب نبود که فردای آن روز خوک‌هایی که بر کار حیوانات نظارت می‌کردند، همگی شلاق به دست داشتند. دیگر این خبر عجیب به نظر نمی‌رسید که خوک‌ها رادیو خریده‌اند، تلفن کشیده‌اند و روزنامه دیلی میرر… و… می‌خوانند. دیگر برایشان عجیب نبود که ناپلئون توی باغ قدم می‌زند و پیپ می‌کشد. حتی وقتی دیدند خوک‌ها لباس‌های جونز را از قفسه‌های لباس بیرون آورده و پوشیده‌اند و ناپلئون کت سیاه و چکمه چرمی پوشیده است و ماده خوک سوگلی او نیز لباس روزهای یکشنبه خانم جونز را به تن کرده است، اصلاً تعجب نکردند». (صفحه۱۲۲ )

«یک هفته بعد، عصرهنگام، تعدادی درشکه‌ی تک‌اسبه وارد مزرعه شد. هیأتی از کشاورزان مزارع مجاور دعوت شده بودند تا از مزرعه حیوانات دیدن کنند. همه جای مزرعه را به آن‌ها نشان دادند و آن‌ها هر چیزی را که مشاهده می‌کردند، مورد ستایش قرار می‌دادند، مخصوصاً آسیاب بادی را. حیوانات در حال وجین علف‌های هرز مزرعه شلغم بودند. آن‌ها با جدیت مشغول کار بودند و سرشان را بلند نمی‌کردند و نمی‌دانستند از خوک‌ها بیشتر وحشت دارند یا از انسان‌ها». (صفحه۱۲۲)

«آن شب صدای خنده و آواز بلند از عمارت مزرعه به گوش می‌رسید. ناگهان این در هم آمیختگی صداها، حس کنجکاوی حیوانات را برانگیخت. حالا که برای نخستین بار حیوانات و انسان‌ها، در شرایط مساوی دور هم گرد آمده بودند، چه اتفاقی در شرف وقوع بود؟ در یک لحظه همه حیوانات در سکوت کامل سینه‌خیز به سمت باغ حرکت کردند. در پشت دروازه متوقف شدند و می‌ترسیدند وارد شوند، اما کلوور جلو افتاد و همگی پاورچین به سمت عمارت جلو رفتند. بعضی از آن‌ها که قدمشان بلند‌تر بود، از پشت پنجره داخل اتاق را نگاه کردند. در آن‌جا شش زارع و شش خوک ارشد به دور میز بزرگی نشسته بودند. ناپلئون خودش در رأس میز بر روی صندلی ریاست جا خوش کرده بود. به نظر می‌رسید در رأس میز بر روی صندلی‌های خود خیلی راحت نشسته‌اند. آن‌ها مشغول بازی ورق بودند و در همان لحظه بازی را متوقف کردند تا لیوانی مشروب بنوشند. بطری بزرگی دور می‌گشت و پیمانه‌ها از آبجو لبریز می‌شد. هیچ‌کدام از آن‌ها متوجه چهره‌های تعجب‌زده حیوانات که از پشت شیشه‌های پنجره به آن‌ها خیره شده بودند، نشدند.

«آقای پیل کینگتن، مالک مزرعه فاکس وور، لیوان به دست از جا برخاست و گفت: قبل از آن که آبجوهای خود را بنوشند، میل دارد چند کلمه با آن‌ها سخن بگوید… همه با شادمانی هورا کشیدند و به پایکوبی پرداختند. ناپلئون چنان به هیجان آمده بود که میز را دور زد و خود را به پیل کینگتن رساند و لیوانش را قبل از نوشیدن به لیوان او زد. وقتی که هیجان و شور و هیاهو و فریاد خوابید، ناپلئون که هنوز سرپا ایستاده بود، اعلام کرد او نیز می‌خواهد چند کلمه بیان کند. نطق ناپلئون، مانند همه نطق‌هایش کوتاه و مختصر بود. او گفت: «من نیز خوشحالم که دور سوء تفاهم‌ها به پایان رسیده است. برای مدت‌های طولانی شایعاتی از جانب برخی از دشمنان پلید بر سر زبان‌ها افتاده بود که من و همکارانم قصد داریم خرابکاری کنیم یا انقلاب راه بیندازیم… تنها آرزوی من، چه در زمان حال و چه در گذشته، همواره این بوده است که با همسایگان خود در صلح و آرامش زندگی کنم و با آنان رابطه عادی تجاری برقرار کنم. این مزرعه که من افتخار اداره و سرپرستی آن را بر عهده دارم، یک مزرعه اشتراکی است و طبق سند مالکیتی که در دست است، به همه خوک‌ها تعلق دارد.

سپس اضافه کرد: «من مطمئن هستم که از سوءظن‌های گذشته چیزی باقی نمانده است، اما به منظور حسن تفاهم بیشتر اخیراً در مقررات مزرعه تغییراتی داده شده است. تا این زمان حیوانات مزرعه عادت احمقانه‌ای داشتند که همدیگر را رفیق خطاب می‌کردند. این کار را ممنوع کرده‌ایم. عادت عجیب‌تر دیگر که اساس آن نامعلوم است این بود که حیوانات هر صبح یکشنبه از جلوی جمجمه خوک نری که به یک تیر چوبی نصب شده بود با احترام خاصی رژه می‌رفتند، این کار نیز قدغن شده است و جمجمه را هم دفن کرده‌ایم… بعد اضافه کرد: نطق عالی و دوستانه آقای پیل‌کینگتن فقط یک ایراد داشت و آن هم این بود که مزرعه ما را مزرعه حیوانات خطاب کردند، البته ایشان نمی‌دانستند؛ چون برای اولین بار در این‌جا باید اعلام کنم که نام مزرعه حیوانات منسوخ شده است و از این به بعد مزرعه ما به همان نام قدیمی، یعنی مزرعه مانر خوانده خواهد شد که صحیح‌تر است. ناپلئون در پایان گفت: آقایان! من هم از شما می‌خواهم که لیوان‌های آبجوی خود را برای موفقیت و رونق مزرعه ما بنوشید. با کمی تفاوت لیوان‌های خود را پر کنید و برای سلامتی و سعادت مزرعه مانر بنوشید.

دوباره همان فریاد شادی و هیاهو برخاست و لیوان‌ها تا ته خالی شد، اما از چشم حیواناتی که از پشت پنجره به این منظره خیره شده بودند، چیز جدیدی در شرف وقوع بود: آیا در قیافه خوکها تغییری پیدا شده بود؟ چشمان کم‌فروغ کلوور از روی چهره این خوک برروی چهره آن خوک می‌افتاد. بعضی از آن‌ها پنج غبغب داشتند. سپس بعد از آن که تشویق و کف‌زدن به پایان رسید، همه در جای خود نشستند و دوباره ورق‌ها را برداشته و مشغول بازی شدند. حیوانات نیز بی‌صدا از آن‌جا دور شدند. اما هنوز چندقدمی از آن‌جا دور نشده بودند که بر جای خود ایستادند. از درون عمارت صدای هیاهو و جنجال شنیده شد. حیوانات با عجله به طرف ساختمان بازگشتند و دوباره از پشت شیشه پنجره به درون نگاه کردند. بله، نزاع سختی درگرفته بود. بر سر یکدیگر فریاد می‌کشیدند، با مشت برروی میز می‌کوبیدند، کینه‌توزانه به یکدیگر نگاه می‌کردند و گفته‌های یکدیگر را تکذیب می‌کردند. ظاهراً علت دعوا این بود که ناپلئون و آقای پیل‌کینگتن هر دو به طور همزمان تک‌خال پیک رو کرده بودند… اکنون دیگر این پرسش که چهره خوک‌ها چه تغییری کرده است، بیهوده بود. حیوانات از پشت پنجره بارها و بارها به چهره خوک‌ها و انسان‌ها خیره شدند، اما دیگر نتوانستند آن‌ها را از یکدیگر تمیز دهند. (صفحه ۱۲۴ و ۱۲۵ و ۱۲۶ و ۱۲۷)

منابع:
آلوین کوهن استانفورد، تئوری‌های انقلاب، ترجمه علیرضاطیب.
جورج اورول، قلعه حیوانات، ترجمه حمیدرضا بلوچ، تهران، گهبد، ۱۳۸۴.
جک گلدرستون، مطالعات نظری، تطبیقی و تاریخی در باب انقلاب، ترجمه محمدتقی دلفروز، انتشارات کویر، چاپ اول، ۱۳۸۵.